کاربرد مخرج مشترک در کلاس درس امام علی (ع)
سه نفر دارای 17 شتر بودند. خدمت حضرت رسیدند و از وی خواستند که شترها را میان آنان به نسبت یک دوم، یک سوم، و یک نهم تقسیم کند، بی آن که شتری کشته شود.
حضرت دستور دادند:
یک شتر بر شترها افزودند که مجموع آنها 18 شتر شد. سپس نصف 18 شتر ـ یعنی 9 شترـ را به کسی که یک دوم میخواست، داد. از 9 شتر باقی مانده، 6 شتر به کسی که یک سوم میخواست، داد، و 2 شتر به کسی که یک نهم میخواست. مجموع 9، 6 و 2 شتر میشود 17 شتر، سپس حضرت شتر خود را هم برداشت.
«زَرّ بن حُبَیش» میگوید: دو نفر نشسته بودند و غذا میخوردند. یکی از آنان پنج قرص نان داشت، و دیگری سه قرص نان. وقتی سفره انداختند، کسی نزد آنان آمد و سلام کرد. گفتند: بنشین و غذا بخور.
مرد نشست و با آن دو خورد و همه هشت قرص نان را خوردند. آن مرد برخاست و در هنگام رفتن، هشت درهم نزد آن دو گذاشت و گفت: این در مقابلِ نانی است که از شما خوردم و از غذایتان بهره بردم.
آن دو [بر سر تقسیم درهمها] با هم کشمکش کردند. دارنده پنج قرص نان گفت: «پنج درهم از آنِ من، و سه درهم از آنِ توست». دارنده سه قرص نان گفت: «جز این که پول بین ما به نصف تقسیم شود، به چیز دیگری راضی نیستم.»
شکایت نزد امیرمؤمنان علیبنابیطالب (علیهالسلام) بردند و داستان خود را برای وی نقل کردند. علی (علیهالسلام) به آن که سه قرص نان داشت گفت: دوست آن چه را که [حق تو] بوده، به تو داده است و نان او بیشتر از نان تو بوده است. بیا و به همین سه درهم راضی باش.
گفت: هرگز! جز به حقّ خالص، از او راضی نخواهم شد.
علی فرمود: در حق خالص، به تو بیش از یک درهم نمیرسد و او هفت درهم میبرد.
مرد گفت: پناه بر خدا، ای امیرمؤمنان! او سه درهم میدهد و من راضی نمیشوم و حتّی تو هم توصیه کردی که من بپذیرم و من باز هم راضی نشدم. حال به من میگویی که در حقّ خالص، نباید جز یک درهم به من برسد؟!
علی فرمود: «دوست تو، سه درهم را بر پایه مصالحه به تو داد؛ ولی تو گفتی: «من جز به حقّ خالص، راضی نیستم. و طبق حقّ خالص، جز یک درهم، مال تو نیست.»
مرد گفت: دلیل آن را طبق حق خالص به من بفهمان تا بپذیرم.
علی فرمود: اگر هر یک از هشت قرص نان ـ که شما خوردهاید ـ، سه قسمت شود، بیست و چهار میشود. حال، اگر یکی از شما بیشتر یا کمتر خورده باشد، معلوم نیست. پس در خوردن مساوی هستید!
گفت: آری.
فرمود: تو هشت سهم خوردی، در حالی که نُه سهم داشتی و دوست تو هشت سهم خورده در حالی که پانزده سهم داشته است؛ یعنی هشت سهم خودش را خورده و هفت سهمش باقی مانده است و آن شخص سوم [فقط] یک سهم از نُه سهم تو را خورده است. بنابراین، یک درهم از آنِ تو میشود، در برابر یک سهمت؛ و هفت درهم از آنِ او میشود، در برابر هفت سهمش.
مرد گفت: اکنون راضیام.